СВЕТИ ЃОРЃИ КУРБИНОВО – РЕНЕСАНСНИОТ БИСЕР НА ПРЕСПА

На 09.12.2017 г., кога си спомнуваме за големиот настан од осветување на храмот на Св. Георгиј во Киев, ви ја приложуваме репортажата за нашиот вселенски светилник, посветен на истиот светител во Курбиново, Преспа. 

… 25 април, 1191 г., една мала група на зографи, на Бога само познати, го зографисуваат скромниот  храм посветен на Св. Ѓорѓи  Победоносец, создавајќи го највредниот уметнички ансамбл на средновековието, ренесансниот бисер на Преспа… Да не дозволиме неговата валоризација да остане само ипишана на хартија, стоел низ вековите спротиставајќи се на ијадници војски, окупатори, на природни непогод. Но дали ќе упее да се спротистави на нашата негрижа и невнимание?

Со непремостлив контраст меѓу скромната надворешност и  раскошнта ренесансна  внатрешност ,во пазувите на Баба планина ,со векови стои скромниот дом на Ангелот од Курбиново под будната стража на својот патрон Св.Ѓорѓи Победоносец.Промислата господова не дозволила манастирот  да потклекне под нападите на војските на Византијците,Османлиите Балканските и Светските војни .Стилот на ателјето на мајсторот  кон крајот на XII век   ќе биде пренесен и употребен во катедралите во Пистоја и Пиза, градови од италијанскиот регион Тоскана, каде што подоцна, врз основа на овој тип на фрескосликарство, ќе се развие и светски познатата италијанска ренесанса.

1952 г.,  е прогласен за споменик на културата. Манастирот се наоѓа во атарот на село Курбиново, во непосредна близина на Преспанското езеро, на магистралниот пат Битола – Ресен, на некогашниот римски “Виа Егнатиа”, кај крстосницата “Макази”, каде што се одделува пат за преспанските села. Кај с.Асамати, патот се дели и еден од краците води кон селото Курбиново. Околу 3 км над селото, под планината Баба, т.е. Националениот парк Пелистер, се шири прекрасен панорамски поглед на Преспанското езеро, каде се наоѓа црквата “Св. Ѓорѓи”  мала, скромна, еднокорабна градба која оддалеку и не се познава дека е црква, сè додека не се примети олтарот. За постарите истражувачи од 19 и 20 век, црквата Св. Ѓорѓи беше само незабележителна селска црква, без импозантни архитектонски облици, скромен надворешен изглед, без ктиторски натписи дури и отсутна од споменичката топографија на Преспа. Првиот проучувач на средновековната уметност на овие простори, рускиот археолог и историчар П. Н. Милјуков не ни ја посетил. Првите историчари на уметноста што го посетија, беа Г. Мије и Ѓ. Бошковиќ 1933 г., кога и направија огромен истражувачки пропуст со грешка на датирањето на црквата од 16-17 век. Во споредба со другите споменици со особена ликовна вредност, сознанијата за манастирот Св. Ѓорѓи, Курбиново созреаја дури во втората половина на 20 век. Заслугата за воведувањето на црквата Св. Ѓорѓи во науката, со првата дескрипција на живописот и точното датирање врз основа на стилска анализа му припаѓа на српскиот историчар на уметност Радивоје Љубинковиќ, автор на првата монографија за Курбиново – Стара црква села Курбинова – Преспанско Језеро – 1942 г., објавена во списанието Старинар. Првите полемики беа околу  датирањето на црквата. Кон крајот на 1958 г., е разрешена оваа дилема, при конзеравторските  под  раководство на А.  Николовски и З. Блажиќ, кога e откриен  запис од „Чесната трпеза“, на северниот дел на олтарот  – 25 април  1191 година. 1961 г., на 12-от конгрес на византолозите во Охрид беше фрлена првата светлина во откривањето  и значењето на црквата Св. Ѓорѓи. Од страна на некои Византолози беше оценета како селски провинциски споменик, бледа копија на цариградската црковна градителска традиција и ументост се додека не настапи со излагање Р. Љубинковиќ. Заедно со С. Радојчиќ, А. Грабор, М. Хаџидакис, Д. П. Рајс ги произнесоа своите научни опсерватории и ги отворија вратите на Св. Ѓорѓи  во светската ризница на вредности. Направени се аналогии со Св. Пантелејмон Нерези, Св. Кузман и Дамјан во Костур, но и со други цркви од Кападокија, Кипар, Синај, Русија, до Палермо и Венеција.

Преданието вели  дека црквата е поставена на стари темели кои датираат од 9 век. Околу црквата некогаш постоеле и манастирски конаци. На 6 мај, на верскиот празник Ѓурѓовден, кога селото има слава, луѓето доаѓале во манастирот и традиционално тука се одржувале веселби. Зависно од тоа дали Ѓурѓовден се паѓал пред или по Велигден, се послужувала посна или мрсна храна. Една година, кога за Ѓурѓовден требало да се служи посно, селаните одлучиле славата да ја поместат по Велигден, за да имаат мрсна гозба. Божја волја или нешто друго, кога казаните веќе ја привршувале својата работа, дошло до лизгање на земјиштето и целиот конак се урнал, се раскажува дека и многу луѓе загинале. И оттогаш, црквата низ вековите опстојува како самостоен објект затоа што никој, никогаш не ги изградил пак. Токму поради тие конаци, курбиновци, како и народот од преспанскиот крај, црквата „Свети Ѓорѓи“ ја викаат манастир.

При испитувањата во седумдесеттите години е открилена средновековна некропола, откриен е детски гроб со прилог чаша. Од  десната страна на влезната порта е најден гроб на двајца архиереи. Фасцинираше нивната висина од околу 190 сантиметри. Постои уште едно предание дека на прагот во црквата е погребан некој монах, што не е ретка практика во монашкиот подвиг, како симболика за презир на гордоста и страстите. Инаку, до 1920 година Свети Ѓорѓи била сакрална црква, за што сведочат и гробиштата во близина. Всушност, некогаш тука се наоѓало селото Курбиново. До 50-те години на 20 век  била напуштена, отворена и откриена. Им служела на ловџиите да се затскријат од невреме и од студ, а и малите деца од селото знаеле често тука да играат и да палат оган. Живописот е автентичен од 12 век, а имало и детали од 15 век, но тоа е симнато и сега е останато само тоа од 12 век. Од 1959 година се направени неколку реставрации во смисла на закрепнување на постојното. Оригиналниот под на црквата е променет во 1974 година и од него е останат само оној пред црквата. 1974 г на платно е пресликана источната страна, која на изложба во Москва ќе го освои второто, а на изложба во Париз ќе го освои првото место. Богослужба во манастирската црква имало сè до 1920 година, но откако се изградила нова црква во селото, во црквата Свети Ѓорѓи не се служи Литургија. Црквата „Свети Ѓорѓи“ во Курбиново осветена е во 1991 година. Зад црквата, преку рекичката што тука тече, има извор со вода за која курбиновци веруваат дека е лековита. Велат, за главоболка, за несвестица и други помали болештини.

Изградена во 1191 год.  за време на владеењето на Исак II Ангел кој бил внук на основачот на Нерези, принцот Алекс. Иако ктиторот не ни е познат, ни неговиот општествен статус, јасни се неговите естетски и интелектуални барања со оглед на префинестоста на зографот што го избрал. Во XVII век била запуштена, а во текот на XIX век била обновена. Црквата „Св. Ѓорѓи“ е еднокорабна градба со полукружна апсида. Долга 17 метри и широка 7 метри, ѕидовивите се дебели 1 метар, претставува  најголемата еднокорабна црква во Македонија. На западната страна нема нартекс (двор каде се собираат верниците). Има два влеза и изградена е главно од камен и помалку од тули. Се претпоставува црквата била со дрвен покрив на две води, Црквата има специфичен начин на обработка на фасадите, кој што денес може да се забележи само во долните делови на западниот и јужниот ѕид. Во екот на главното декорирање, оваа фасада со ефект на вештачки тули е прекриена со новата програма за декорирање на екстериериерот на црквата. Во новиот фасаден фрескопис доминира светлата окер боја со исклучок  на нишите каде е основата е сина.

На јужната фасада  фасада постојат остатоци од 4 композиции о циклусот Св. Ѓорѓи. Постои мислење дека некогаш имало 8 композиции, кој би требало да го краси просторот околу влезот. Во лунетата го среќаваме Св. Ѓорѓи во еден редок деисис за средно византискиот период, како посредник на Прсвета Богородица, наместо Св. Јован Крстител. Најблизок по својата положба и хронологија му е мозаикот над главниот влез во Св. Марко во Венеција.

Средниот појас на западната фасада бил украсен со фигурите на тројца свети коњаници и со една низа фигури во цел раст во лунетата што се наоѓа над вратата. Средниот коњаник во лунетата е Св. Ѓорѓи. Фрагментите од ореолот, штитот и подигнатото копје, како парадира на коњ, овозможуваат да се претпостави дека светиот патрон бил претсавен според неговиот најнов  тип. Натписот во 2 реда на архиволтата над лунетата, денес содржи само неколку разбирлизви зборови, при што станува збор за  вера и бесмртност. Лево е претставен Св. Теодор  и Св. Димитрија, десно. Овие идентификувања  што се овозможени од физиономијата на светите воини се потврдени со фактот дека во 19 век,  еден трет слој (денес отстранет) ја украсувал фасадата на црквата и ги претставувал тројцата воини, овој пат како ги поразуваат своите непријатели. Оваа заедничка претстава  на тројцата воини коњаници на фасадата е мошне ретка во 12 век, и ги најавува поствизантиските програми. Ова се потврдува со присуството на Св. Димитрија на коњ во внатрешноста на црквата, над некогашната северна врата, датирана од крајот на 16 и почеток на 17 век.

Над фрагментираните слики од светите воини  коњаници, лево од лунетата се распознава долниот дел од 2 фигури во царски облеки, од кои едниот со лорос стои на раскошни и везани перничиња, додека десно од лунетата се распознава долниот дел од фигура со светла облека. Овие остатоци се најрозачарувачки бидејќи ја навестуваат врската меѓу нивното постоење и основачот, но никогаш нема да ја откријат. Не може да се открие ни  која била врската меѓу овие 2 фигури и третата во светла облека со црвен раб, која не користи перниче. Како што се гледа од ктиторот и семејството останат е само фрагмент од чевлите, според кои е дојдено до заклучок дека овој ктитор припаѓа на световната (побожна) аристократија. Со оглед  на изборот на Св. Ѓорѓи за свој патрон може да се претпостави дека  ктиторот е некој благородник воено лице, а оној што го застапувал ктиторот  пред императорот и бил негов покровител несомнено бил Јоан Каматир. Личност блиска до највисоките кругови на Византија. Клучна личност на културната и ликовната трансмисија на Охрид и Преспа со Цариград.

Фреско-живописот од дванаесеттиот век е сочуван скоро во целост, освен уништениот дел од претставите во првата зона на северниот ѕид и дел од јужниот, како и горниот дел од третата зона. Претставува симбиоза на Цариградската концепција, која на моменти се губи и надвладува таков линеаризам и форми, што повеќе ѝ одговараат на “провинцијата”, а тоа е специфично за месните мајстори. Тоа се гледа и во издолжените и мускулатурни фигури, со посебна елеганција, но и со мошне компликуваните драперии, кои дури се прозрачни, со барокна разиграност како да лебдеат на ветар, карактеристика за ова мошне значајно сликарство. Цртежот е експресивен, динамичен со нагласена виткост, живост и раздвиженост на насликаните фигури. Тука, линеаризмот на Комненовскиот стил во уметноста е резултат на разбирањата на домашните зографи и тоа минува во фаза на барокна подвижност. Сепак тоа не преставувало пречка да се изразат најсилните внатрешни уметнички пориви на зографите. Лицата се со изразена драматичност, ретко убави, со голема доза на авангардност и некласична форма, во стил што припаѓал на некоја тогашна тенденција. Странично стрчење на веѓната аркада, слаби образи, нагласени јаболчници, специфичност на ушните школки, месестите усни, широки ноздри, а најкарактеристично е благото скршување на носната коска кон профилот, што е реткост во зографисувањето. Ваква појава е сретната во првата половина на 12 век во минијатурите од  цариградките ракописи. Некои историчари, судејќи по неговата теолошка наобразба милсат дека главниот мајстор бил од Цариград, кој соработувал со локални мајстори. Палетата на бои е строга и богата. Натписите се посебно елегантни неверојатно слични со оние во Костур, како пишувани со една рака. Програмската шема на фрескописот веројатно му припаѓа на главниот мајстор. Архитектурата на фреските е карактеристична за новите тенденции од втората половина на 12 век, кули, лакови, тераси, аркади, ѕидови итн. Кастелите се поиздолжени, пофантастични. Второстепените елементи како намештај, предмети, животни се помалубројни, но насликани со огромно внимание, детали. Сите  форми што ги создало ова ателје, човечките фигури, околината, божествената светлина се вклопени во една хармонична аналогија меѓу перпсективата, волуменот, линијата во форма на Ѕ.

Сè до крајот на 13 век во македонскиот живопис доминира комненовскиот стил. Се претпоставува дека фреските во групата на цркви околу Св. Ѓорѓи во Курбиново и Св. Пантелејмон во Нерези се дело на една сликарска школа, која со променливи достигнувања го зафаќа периодот на втората половина на XII век, делувајќи на  просторот од Костур до Ѓурѓеви Ступови во Црна Гора. Целосно, во овој комплекс на фрескоживописување, фреските во Нерези се сметаат за најсупериорни, но во исто време би можеле да се постават и фрески од Курбиново кои се извишуваат над сите, а тоа се Благовештението, фреските во олтарната ниша и Вознесението на Богородица кои се вбројуваат во највредните дела, што византиското фрескосликарство ни ги оставило во наследство воопшто.

Поделбата на просторот во црквата е јасна, симетрична, хармонична. Дек